Grammatica
Nieuwe Surinaamse spelling
Het Sranantongo heeft vanaf 1986 een nieuwe spelling. Nu volgen de belangrijkste wijzigingen.
1. Het alfabet
Het alfabet telt maar 20 letters: a, b, d, e, f, g, h, i, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, w, y.
De volgende letters worden niet in de nieuwe spelling gebruikt: c, j, q, v, x en z, uitgezonderd eigennamen.
Andere letters worden in hun plaats gebruikt:
- De k in plaats van de c en de q
- De y in plaats van de j
- De f in plaats van de v
- De i in plaats van de x
- De s in plaats van de z
- De u in plaats van de oe
Enkele belangrijke regels
Het Sranantongo kent geen meervoud.
Een woord mag nooit op ng eindigen.
De werkwoorden zijn de zelfstandige naamwoorden.
Het Sranan maakt gebruik van de volgende lettertekens
Medeklinkers
B, D, F, G, H, K, L, M, N, P, R, S, T, W, Y
Klinkers
A, E, I, O, U
en ook: ’E, ’O
De overige lettertekens: C, J, Q, V, X, Z worden niet gebruikt, behalve in leenwoorden.
w als in waswasi
y als in yesi
Medeklinkerscombinaties
Er zijn ook klanken in het Sranan die geschreven moeten worden met een combinatie van medeklinkers.
ty als in tyapu
ny als in bonyo
ng als in planga
sy als in syow
Klinkers
Het Sranan maakt gebruik van de volgende klinkers.
i als in fisi
e als in tere, maar ook als in baster
o als in boto
u als in buku
Het Sranan maakt ook gebruik van:
’o als in k’of
Twee klanken
De volgende twee klanken komen voor in het Sranan:
ei als in freifrei
’ei als in r’eis
oi als in boi
ui als in bui
aw als in kaw
ew als in lew
ow als in fowru
Medeklinkers
We gebruiken de volgende medeklinkers:
d als in dala
f als in faya
g als in gotro
h als in hari
k als in kakalaka
l als in lampu
m als in matamata
n als in nefi
p als in patu
r als in rutu
s als in susu
Enkele opmerkingen
Aan het eind van een woord schrijven we nooit ng.
Let op de volgende voorbeelden:
Hoofdletters worden gebruikt:
a. om het begin van een zin aan te geven;
b. aan het begin van eigennamen (persoonsnamen, geografische namen e.d.) en persoonstitels;
c. in de hoofdwoorden van opschriften en titels;
Wi Kontren
Ala Puwema fu Trefosa
Nyun Ten
Aaneenschrijven
Combinaties van een woord met een voorafgaand of volgend element dat in het actuele taalgebruik niet voorkomt, worden aaneengeschreven.
someni (zoveel)
korkutreki (kurkentrekker)
Wanneer het voorafgaand element op een klinker of een tweeklank eindigt en het volgend element met een klinker begint, verbindt men beide elementen door een koppelteken.
trow-oso (bruiloft)
Het aaneenschrijven van woorden
Combinaties van verschillende woorden worden aaneengeschreven, wanneer de samenstellende delen binnen de combinatie een andere functie of betekenis hebben dan daarbuiten.
bigifutu’ (filariabeen)
Dit in tegenstelling tot: wan bigi futu (een grote voet).
Reduplicaties
Combinaties van dezelfde woorden (reduplicaties) worden altijd aaneengeschreven.
nomonomo (voortdurend)
Ter wille van de leesbaarheid kan bij (lange) samenstellingen een koppelteken worden gebruikt.
Den Pitani (kinderen)
A boi e abra a strati
A boi e koti a strati abra
Me tak abra a fasi fa ai du
Me tak fu a fasi fa ai du
Me Waka abra broki
Me waka tap a broki koti a kriki abra
Woordenlijst
Pima – peper
Sombra – schaduw
Payasiman – melaatse
Gaman – buurman
Reduplicaties (de verdubbeling van woorden)
Dat komt veel voor in Afrikaanse talen, maar zeker ook in het Sranantongo.
Het woord ‘reduplicatie’ betekent ‘verdubbeling’. Het Surinaams is zeer rijk aan reduplicaties. Tal van dierennamen zijn door reduplicaties gevormd. Werktuignamen komen ook als zodanig voor. Dat geldt trouwens ook voor lichaamsdelen en klanknabootsingen.
Reduplicaties afgeleid van werkwoorden
1. fon – slaan → fonfon – pakslaag
2. tai – binden → taitai – bundel
3. saka – zakken → sakasaka – bezinksel (en scheldwoord)
4. waka (lopen) → wakawaka (slenteren)
5. taki (praten) → taktaki (kletsen)
Reduplicaties afgeleid van lichaamsdelen
pipi / toitoi – (penis)
gorogoro – strot
Reduplicaties afgeleid van klanknabootsingen
1. tikotiko (hik)
2. tyukutyuku (spoelen)
3. tokotoko (modder)
4. kwet’kweti (volstrekt niet)
5. bogobogo / hilahila (heel veel)
Reduplicaties afgeleid van bijwoorden
1. esi – vlug → es’esi – snel
2. safri – langzaam → safrisafri – kalmpjes aan
3. langa – lang → langalanga – rechtdoor
Reduplicaties (dierennamen) die alleen in dubbelvorm voorkomen
1. tyontyon – reiger
2. freifrei – vlieg
3. srensren – krekel
4. konikoni – konijn
Reduplicaties afgeleid van een bijvoeglijk naamwoord
doti (vuil) – dot’doti (een beetje vuil)
lekti (licht gekleurd) – lektilekti (een beetje lichtgekleurd)
Talen in Afrika
Afrika is een groot continent waar meer dan duizend talen worden gesproken. Die talen worden ondergebracht in taalfamilies. Voor de Afrosurinaamse talen zijn de Bantu taalfamilie en de Kwa taalfamilie belangrijk.
De Kwa-talen vind je aan de Golf van Guinee (Ghana, Togo, Benin en Nigeria) en de Bantu-talen vind je verspreid over een groot gebied van midden-, oostelijk en zuidelijk Afrika.
De Afrosurinaamse talen hebben vooral elementen uit de Bantu-talen in het Kongo- en het Angolagebied overgehouden.
Het Twi, in zeker twee variëteiten, namelijk Ashanti Twi (binnenland) en Fanti Twi (kust), wordt voornamelijk in Ghana gesproken. Het Ewe hoor je in het oosten van Ghana, in Togo en in Benin.
Een bekend woord uit het Twi dat we in de Afrosurinaamse talen hebben overgehouden is anansi.
Het Kikongo is de Bantu-taal, waarvan we veel elementen hebben overgehouden in onze Afrosurinaamse talen.
Twee voorbeelden zijn:
Afrikaanse talen die van belang zijn voor Afrosurinaamse talen
1. Talen uit het gebied Senegal – Ivoorkust
Wolof, Mende, Temne, Malinka
2. Kwa-talen
Akan (= Ashanti Twi en Fanti), Ewe/Fon, Yoruba, Igbo
3. Bantu-talen
Kikongo
In alle talen onderscheiden we klanken, woorden, zinnen en grammatica. De woorden en zinnen hebben betekenis. Afrikaanse elementen vinden we echter in alle vier gebieden terug.
Maar het is niet juist de Afrosurinaamse talen in Afrikaanse taalfamilies onder te brengen. Het zijn nieuwe Surinaamse talen, die in Suriname hun vorm gekregen hebben door tot slaaf gemaakte Afrikanen en hun afstammelingen.
Het zijn prachtige talen, die we in dankbaarheid moeten behouden, cultiveren en verfijnen. Hetzelfde geldt voor de veelzijdige, rijke Afrosurinaamse cultuur, die geschapen is door Afrikanen in Suriname en hun afstammelingen.
De bewuste correcte cultivering
Wanneer wij bijvoorbeeld voor praktisch en wetenschappelijk gebruik ons Sranan moeten verruimen, dan moeten wij de Sranan woordenschat niet eenvoudigweg aanvullen met een Europees (Nederlands) woord, doch wij dienen eerst te zoeken in onze andere Afrosurinaamse talen en alzo zorgen voor een bewuste verfijning.
De Afrosurinaamse organisaties moeten verder stimuleren dat vooral jonge Afrosurinaamse studenten belangrijke Afrikaanse talen grondig gaan bestuderen en aan nodige kennisoverdracht doen.
Laten wij bewust cultiveren.
De publiciteitsdienst
Collectief Broki